NSND Trần Hạnh – Kỷ niệm những ngày đầu bén duyên nghệ thuật

Nhắc tới NSND Trần Hạnh, nhiều người yêu sân khấu trước đây nhớ tới vai Nguyễn Trãi trong vở “Lam Sơn tụ nghĩa” hay các vai diễn trong “Âm mưu và tình yêu”, “Tiền tuyến gọi”… Nhà viết kịch Lưu Quang Vũ khi còn sống đã dành cho Trần Hạnh lời khen: “Bốn, năm người đóng vai Nguyễn Trãi, riêng Trần Hạnh có phong thái hào hoa của người Hà Nội”. Trần Hạnh đã từng ba lần đoạt Huy chương Vàng trong các kỳ hội diễn sân khấu, giải Nam diễn viên xuất sắc tại LHP Việt Nam lần thứ 11 với phim “Nước mắt đàn bà” và nhiều giải thưởng khác.

Ông cũng từng được vinh danh ở hạng mục giải thưởng Cống hiến cho vai diễn trong phim “Ngõ lỗ thủng” (đạo diễn Quốc Trọng) tại liên hoan Truyền hình Toàn quốc 2010. Ở tuổi gần 90, ông vẫn tham gia phim điện ảnh “Cha cõng con” và phim truyền hình “Bão qua làng”. Là người Hà Nội gốc nhưng Trần Hạnh nhẵn mặt trên truyền hình với đa phần các vai diễn nông dân. Không hóa thân thành lão nông thì ông lại sắm một vai gì đó khắc khổ, thương cảm.

 NSND Trần Hạnh từng kể về những ngày đầu bước chân vào ngưỡng cửa nghệ thuật của mình với nhiều cảm xúc: “Hồi đó, ban ngày tôi làm nghề đóng giày, tối đi diễn văn nghệ. Đó là chương trình văn nghệ do ban tiểu thương thủ công nghiệp tổ chức, sau đó, tôi được chọn đi tập văn nghệ cho đội Thanh niên Hà Nội cùng với một số nghệ sĩ bấy giờ như: Doãn Hoàng Giang, Minh Ngọc, Đoàn Dũng… Một thời gian sau, đạo diễn Đình Quang bảo tôi, để chú xin cho cháu về Đoàn Kịch nói Hà Nội vì ở đó cháu có thể vừa làm nghề, vừa học tập. Thế là đạo diễn Đình Quang viết một bức thư tay cho ông Nguyễn Bắc – Giám đốc Đoàn Kịch nói Hà Nội hồi đó (nay là nhà hát Kịch Hà Nội) và tôi được nhận vào làm.

Ngày làm ở Đoàn Kịch nói Hà Nội, lương của ông được 42 đồng, là lương của công chức bậc 2. Hồi đó, Trần Hạnh cũng có vợ con rồi nên nghĩ, mình vào làm ở đây cũng được, nghề diễn viên mình cũng thích. Và ông làm việc tại đó từ năm 1959 đến năm 1989 thì nghỉ hưu. Trong lúc đang ở Đoàn Kịch Hà Nội, Trần Hạnh cũng có đi làm phim truyền hình, nhưng ông thú thực, yêu sân khấu nhiều hơn. Ông luôn muốn diễn trên sân khấu, muốn hoá thân thành những nhân vật ở tác phẩm kịch nói. Có lần, đạo diễn Hoàng Quân Tạo – nguyên Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội đến nhà chơi và tặng một quyển album chụp một số vai diễn của Trần Hạnh trên sân khấu. Đó là những bức ảnh đen trắng. Ông coi quyển album như báu vật. Thi thoảng có bạn bè đến chơi, người diễn viên già vẫn mang ra khoe và nhớ lại đó là vai gì, diễn vào năm nào.

Ngày xưa nhà nước mình quan tâm đến nghệ sĩ lắm. Ông kể: “Hồi đó bọn tôi nghèo và đói quá mới đề ra mức bồi dưỡng ngoài lương là 72 đồng và 36 đồng. Tôi được mức 72 đồng nhưng nào có được nhận, ngày đó ông lãnh đạo lại lấy hết số tiền đó bảo cấp dưỡng đi mua thịt mua cá để cả đoàn liên hoan một bữa. Tôi đứng nhìn cảnh đấy không dám ăn, có người còn khóc vì ở nhà vợ con không có gì ăn mà mình ngồi liên hoan thế này không nuốt được. Mãi về sau mới bỏ chế độ đó, quy ra đường sữa để chúng tôi mang về nhà. Ngày đó chúng tôi không có tiếng nói, chẳng thể thấy bất công là lôi điện thoại máy ảnh ra đưa lên mạng tố cáo như bây giờ”.

NSND Trần Hạnh lấy vợ năm 23 tuổi, khi đang tham gia làm tuyến đường sắt Hà Nội-Lào Cai. Một hôm, ông nhận được điện khẩn cấp: Về ngay, mẹ sắp mất. Về đến nhà, hóa ra, mẹ vẫn bình yên, gia đình chỉ muốn ông lấy vợ. Thế là từ đó hai con người cùng cảnh “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” thuở nào lại sống với nhau vô cùng hạnh phúc. Cho đến năm 2011, vợ ông qua đời vì căn bệnh tai biến khiến nam nghệ sĩ hụt hẫng hơn một năm trời vì buồn bã, cô đơn. Những ngày còn sống bà là chỗ dựa cho cả gia đình để chồng yên tâm đi theo nghệ thuật. Ngày đó, Trần Hạnh đi làm nghèo lắm, lương ba cọc ba đồng, nhiều lúc về đưa vợ được ít tiền bà còn cáu lên, bảo ông ham làm diễn viên mà để vợ con đói khổ. Có lần bà còn định cho luôn cả bằng khen danh hiệu của chồng vào lò đốt. Ấy vậy mà sau cùng bà ấy vẫn chăm chỉ làm lụng nuôi các các con cho chồng đi diễn. Chính bà là người chèo lái, nuôi dạy 7 người con trưởng thành. “Bà nhà tôi thường bảo, lương diễn viên của tôi chỉ để lo bữa ăn sáng cho các con thôi. Bà ấy nói vui thôi chứ tôi biết, bà ấy thương chồng và muốn chồng sống với đam mê của mình nên đã gánh vác kinh tế cho gia đình” –lão nghệ sĩ đã có lần kể như vậy.

Là diễn viên, xung quanh luôn có những cô đào xinh đẹp, bà nhà ông thi thoảng cũng không tránh được ghen tuông. Vợ ông hay cằn nhằn: ‘Anh chỉ thích các cô ở ngoài thôi, em ở nhà anh cũng chẳng cần’. Những lúc như thế, nghệ sĩ cũng chỉ biết an ủi: ‘Nghề nghiệp mà, biết làm thế nào được, em cố gắng’. Nhưng bà ấy vẫn không hết ghen. Ông nhớ, trong vở “Lam sơn tụ nghĩa”, ông đóng một cảnh với cô Lưu Nga – mẹ của Bằng Kiều – trong vai cô lái đò. Suốt vở kịch không có một đoạn tình cảm nào, thế mà vợ ông vẫn cầm con dao lên phía cánh gà, nhất định không cho mở màn. May quá lúc đó có nhà bà cô ở gần, mấy bà cô mới chạy sang thuyết phục, nói mãi bà mới chịu về để chồng còn diễn.

NSND Trần Hạnh yêu sân khấu vô cùng nhưng lại được khán giả nhớ qua những vai diễn trên màn ảnh, mà toàn là vai “những người khốn khổ”. Nhiều người vẫn hay hỏi, vì sao, một người Hà Nội như ông lại hóa thân quá xuất sắc trong những vai nông dân lam lũ. Lão nghệ sĩ bảo, sở dĩ, ông biết được nhiều về nông dân là vì thời kháng chiến chống Pháp, có đi  tản cư theo gia đình về một số tỉnh gần Hà Nội, thấy người ta đi cày, đi cấy, ông cũng đi theo. Các công việc đồng áng, ông biết rất rõ, có thể làm rất ngon lành. Cho nên vai gì có dính đến nông dân  người ta cứ hay gọi ông. Tuổi già, ông vẫn được mời vào những vai lao động, được làm việc là vui rồi, ông cũng không thắc mắc gì. Ông cũng không phải người kén vai diễn. Người ta cứ gọi đi là đi thôi. Ngay lúc trẻ cũng thế.  Người ta nói rồi: Không có vai diễn nhỏ, chỉ có diễn viên nhỏ.

Ít người biết, thực ra NSND Trần Hạnh lại mong muốn đóng vai phản diện. Có lần, ông theo đoàn làm phim “Mùa hoa giấy”, được vào vai người dân tộc thiểu số mang đàn bà sang Trung Quốc bán. Ở sân khấu trong  vở “Âm mưa và tình yêu”, NSND Trần Hạnh cũng nhận được một vai phản diện. Gần trọn đời làm nghệ thuật, ông chỉ hai lần được vào vai “đểu” nhưng các đạo diễn đều nhận định, vai phản diện trái nghề, nó không hợp với ông.

Ở cái tuổi xưa nay hiếm, song khán giả vẫn thấy nghệ sĩ Trần Hạnh say mê đóng phim. Có lần đi đóng phim về khuya, trời mưa trơn trượt nên ông bị ngã lăn ra đường và ngất luôn. May có một cậu ở trong làng nhìn thấy nên mới gọi người nhà ra. Lúc ấy taxi đưa ông đến bệnh viện Xanh-pôn, bác sĩ bảo là gãy xương. Trẻ thì nối nhưng già rồi thì chịu xấu một chút cũng được, nên cuối cùng vai ông bị lệch. Thế mà ngày hôm sau, tôi vẫn phải nhịn đau để đến phim trường tiếp tục những cảnh quay còn dang dở, cũng đành chịu thôi, biết làm sao được, mình đau nhưng không thể để cả đoàn làm phim chờ mình.

NSND Trần Hạnh khiến những đồng nghiệp từng làm việc với mình kính trọng bởi sự tận tâm, khiến khán giả nhớ bởi số phận những vai diễn gần với cuộc đời. Là một ngôi sao trên màn ảnh, song cả đời ông chả mấy khi được sung sướng. Ông ra đi ở tuổi 93 khi sự nghiệp đã viên mãn, đó là điều không phải ai cũng có được.

PV

Tags: