Những vấn đề của nghệ thuật cải lương

 Nghệ thuật cải lương là thể loại sân khấu dân tộc luôn luôn động để tiếp biến với các nền văn hoá khác, và rộng mở khi không bị hạn chế để đón nhận những thành tố lạ của các loại hình văn học nghệ thuật khác của nhân loại vào mình. Tuy nhiên, sự luôn luôn động và rộng mở này không thể thoát ly nền tảng cốt lõi hình thành nên nghệ thuật cải lương là đờn ca tài tử; phải luôn gắn bó mật thiết với văn hóa Việt, bằng văn hóa Việt, vì văn hóa Việt thông qua phong cách địa văn hóa từng vùng miền theo thị hiếu thẩm mỹ khán giả quy định.

Bản chất cải lương như chính tên gọi của nó là luôn đổi mới, trong quá trình phát triển, cải lương đã mở rộng, dung nạp không ngừng những giá trị để ngày càng lớn mạnh. Cho nên khi cải lương tự dừng lại, không có thêm bài bản mới, không mạnh dạn thể hiện những đề tài thời sự xã hội, không tiếp nhận những kỹ thuật mới thì sẽ rơi vào tình trạng chết lâm sàng.

Vở “Truyền tích Cổ Loa xưa”

Trong lịch sử hình thành và phát triển, nghệ thuật cải lương cũng đã trải qua những thăng trầm. Từ giai đoạn huy hoàng ở những năm 1930, rồi xuống dốc ở những thập niên 1940 – 1950, sau đó lại vực dậy ở những năm 1960. Giai đoạn phát triển của những năm 1975 đến sau đổi mới 1986,  nghệ thuật cải lương lại bước vào sự suy thoái. Đặc biệt, bước sang thế kỷ 21, nghệ thuật cải lương cả nước một lần nữa lại rơi vào khủng hoảng toàn diện và trầm trọng, nhất là khủng hoảng công chúng, khi đất nước bước sang thời kỳ hội nhập, phát triển, và công nghệ số đang phát triển ngày càng mạnh như hiện nay.

Ngay tại TP. Hồ Chí Minh, nơi được xem là “thánh địa” của nghệ thuật cải lương, thế nhưng, thời vàng son của loại hình này hiện chỉ còn trong tâm thức của nhiều người. Thực tế, nghệ thuật cải lương đang đối mặt với những khó khăn từ việc thu hút khán giả cho đến thiếu vắng đội ngũ trẻ kế thừa. Mà cải lương rơi vào tình cảnh như hiện nay, thì nghệ sĩ cải lương có lỗi rất lớn. Những năm gần đây, nhiều nghệ sĩ thiếu cơ sở học vấn, và cũng thiếu tâm huyết với nghề, lười biếng tập luyện.

Trước đây, nếu như chiều hôm trước nghệ sĩ tập sai, ngày hôm sau họ diễn đúng bởi họ chịu khó tìm tòi, tập luyện. Còn bây giờ, nếu nghệ sĩ tập bị sai thì khi lên sàn diễn vẫn thấy cái sai đó. Chưa kể, không ít người mải mê chạy show kiếm sống, ít học lời thoại, khi ra sân khấu thì một tai nghe nhắc vở, một tai nghe nhạc, như thế làm sao hay được. Hiện nay những nhà quản lý gần như bất lực trước tình trạng chạy show, không hợp tác của nhiều nghệ sĩ. Khi làm việc, nếu không thể quản lý được con người – nhân tố sáng tạo chính, thì làm sao có thể làm được những vở tuồng hay, hấp dẫn khán giả?

Sở dĩ nghệ thuật cải lương có một bước lùi như hiện nay là do hai người thầy không còn được tôn trọng như trước đây. Đó là thầy tuồng và thầy đờn. Trước kia, sân khấu cải lương dù có rất nhiều ngôi sao sân khấu, những nghệ sĩ tài danh, nhưng khi thầy tuồng viết sao thì ca vậy, không ai dám sửa. Trong khi bây giờ, nghệ sĩ sửa cả thầy tuồng của mình. Với cải lương, thầy tuồng, thầy đờn như hai đôi bờ, còn nghệ sĩ là dòng chảy ở trong đó, cho nên rất cần thiết khôi phục lại tôn ti trật tự, tạo dựng lại hai đôi bờ vững chắc thì nghệ sĩ mới mong được xuôi dòng.

Nói chung, muốn tồn tại và phát triển, cải lương phải thay đổi, người làm cải lương phải thay đổi cách nghĩ, cách làm, tìm ra con đường mới. Cụ thể, chúng ta phải có giải pháp, phải tạo ra công chúng và có kế hoạch đào tạo đội ngũ sáng tác, biểu diễn và đạo diễn cải lương. Trước mắt cần đào tạo những người quản lý có những hiểu biết kiểu các bầu gánh ngày xưa, nghĩa là biết nắm lấy thời cơ, các quy luật cung cầu của thị trường.

Thực tế, công tác đào tạo nghệ sĩ cải lương tuy có cố gắng nhưng vẫn còn nhiều bất cập. Các khoa chuyên ngành đào tạo diễn viên, nghệ sĩ sân khấu cải lương gặp rất nhiều khó khăn trong việc tuyển sinh viên. Có những sinh viên đã định hướng theo  nghệ thuật cải lương nhưng lại thiếu đầu tư về kiến thức văn hóa, lịch sử nghệ thuật dân tộc. Đấy là chưa kể, đến nay, chúng ta chưa có giáo trình đào tạo đạo diễn cải lương mà chỉ có đạo diễn kịch tay ngang sang làm cải lương, do vậy, tình trạng cải lương bị “kịch hóa” đã và đang diễn ra. Thêm vào đó, giáo trình giảng dạy nghệ thuật sân khấu cải lương lạc hậu, chưa cập nhật được xu hướng mới của thời đại.

Vở “Người đi tìm mình chủ”

Đúng là, nghệ thuật cải lương gặp khó do nhiều yếu tố, trong đó có cả do tự thân chúng ta. Các trường sân khấu cần xem xét nghiêm túc lại chương trình giảng dạy khi hầu hết các ngôi sao cải lương hiện nay đều không xuất thân từ trường lớp. Trước khi có sự hỗ trợ từ bên trên, bên ngoài, bản thân người làm nghề phải tự ý thức thay đổi tư duy và nỗ lực vì cái chung trước đã.

Hiện nay khi Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh vốn có tiềm lực kinh tế vượt trội nhưng vẫn chưa xây nổi một nhà hát cải lương đúng chuẩn, trong khi hầu hết các rạp biểu diễn tại hơn 60 tỉnh thành còn lại đều trở thành nhà hàng, khách sạn, siêu thị; trang thiết bị kỹ thuật, hệ thống âm thanh, ánh sáng của các đoàn hát đều cũ kỹ, lạc hậu, chắp vá. Và khi mức chi trả cho tác giả, đạo diễn, họa sĩ, nhạc sĩ, diễn viên theo quy định Nhà nước còn nhiều bất cập, chỉ bằng 1/7 so với các nước trong khu vực thì không tránh được việc: Tình yêu sân khấu đã nhường lại cho cơm áo, gạo tiền, cuộc sống bươn chải mưu sinh đã xâm chiếm, bao phủ tâm hồn thanh tao, trong vắt của người nghệ sĩ, gây nên tự chán chường, mệt mỏi, làm xói mòn con tim nghệ sĩ, khiến tâm hồn nguôi dần, động lực sáng tạo cống hiến bị phôi phai.

Nghị quyết của Đảng đã khẳng định nền văn hóa Việt Nam là ngọn đuốc soi đường cho quốc dân đi, hiền tài là nguyên khí của quốc gia, văn nghệ sĩ là tài sản quý của đất nước, vậy thì Nhà nước hãy đầu tư nguồn lực tương xứng với tài sản quý của quốc gia. Trước hết là cơ sở vật chất, xây dựng nhà hát biểu diễn xứng tầm, chuyên nghiệp, không có nhà hát cố định thì nghệ sĩ không có điều kiện sáng tạo, dàn dựng và biểu diễn, đối nội, đối ngoại. Đây thực sự là nhu cầu cấp thiết.

Nghệ thuật sân khấu cải lương hôm nay không có con đường nào khác, là tự làm mới mình từ bao cấp sang tự chủ. Nghĩa là, các nghệ sỹ phải biết khẳng định mình như một doanh nhân, đơn vị mình như một doanh nghiệp, tác phẩm của mình như một hàng hóa đặc biệt và biết cạnh tranh trên thương trường của hội nhập quốc tế, ngay trên tay của mỗi khán giả đương thời. Nghĩa là, sáng tạo cải lương hôm nay phải mang tính khoa học hiện đại, tính tối giản, tính thông dụng đời thường với lượng thông tin nhanh nhạy về chân – thiện – mỹ thời đại phù hợp với văn hóa Việt hiện đại.

Hiền Thanh

Tags: #Cải lương