Hội NSSK Việt Nam và các trại sáng tác kịch bản

Tôi có may mắn được đi dự trại sáng tác của nhiều Hội chuyên ngành nghệ thuật như Văn học, Sân khấu, Điện ảnh… Ở mỗi Hội có cách tổ chức trại khác nhau nhưng có thể đi đến một khẳng định. Trại sáng tác là một đặc trưng ưu việt đáng ghi nhận của thể chế đối với văn nghệ sĩ, đó cũng chính là nơi kích hoạt tập trung và mạnh mẽ nhất khả năng sáng tạo nếu trại viên là người nghiêm túc trong hoạt động nghệ thuật của mình.

Qua theo dõi và cũng là trại viên thường kỳ của trại sáng tác của Hội NSSKVN trong khoảng hơn một thập niên qua (tương đương với hơn hai nhiệm kỳ của Hội) thì thấy việc mở trại sáng tác được duy trì đều đặn hàng năm với số lượng bình quân một năm hai trại. Cá biệt do nhu cầu của đời sống sân khấu thì có năm như năm 2015, ngoài hai trại thường xuyên, Hội còn mở trại sáng tác kịch bản sân khấu thử nghiệm. Năm 2019, Hội cũng mở thêm trại sáng tác kịch bản cho các loại hình nghệ thuật truyền thống.

Đi sâu vào thủ tục tổ chức và sinh hoạt của trại sáng tác của Hội NSSKVN mới thấy sự chuyên nghiệp của việc mở trại. Trước đây, sau khi thông báo việc mở trại đến các tác giả hội viên, các tác giả nộp đề cương và Ban Tổ chức trại chọn lọc kĩ càng 15 đề cương xuất sắc nhất để đi dự trại. Sau 15 ngày dự trại, các trại viên phải hoàn thành kịch bản để nộp cho trại.

Từ năm 2010, khi nhà văn Chu Lai làm Trưởng ban sáng tác của Hội, ông có sáng kiến yêu cầu nộp kịch bản mới, hoàn chỉnh lên Ban tổ chức để tuyển chọn kịch bản tốt dự trại. Vào trại, các trại viên chia tổ, hoặc toàn thể trại viên nghe lần lượt các kịch bản để bổ sung, góp ý cho nhau. Trong thời gian còn lại ở trại, tác giả có thể nâng cao, sửa chữa kịch bản của mình tốt hơn qua sàng lọc, tiếp thu góp ý của đồng nghiệp.Với tư cách là một tác giả, tôi thấy biện pháp này khá bổ ích và có hiệu quả để tác giả hoàn thiện kịch bản của mình.

Với cách làm chặt chẽ, nghiêm túc như vậy, có thể nói, kịch bản của trại viên trong các trại sáng tác của Hội NSSKVN tuy chất lượng có khác nhau nhưng đã đạt được tính chuyên môn, tính chuyên nghiệp và ĐỦ SỨC ĐƯỢC DÀN DỰNG TRÊN SÂN KHẤU.

Nhưng trong làng sân khấu, từ vài chục năm nay luôn xảy ra tình trạng thiếu kịch bản để dàn dựng. Trong khi đó, chỉ riêng các trại sáng tác hàng năm bình thường đã có tới 30 – 45 kịch bản. Đây là một mâu thuẫn trong cung cầu hay là tình trạng trống đánh xuôi, kèn thổi ngược. Gần hai chục năm qua, số kịch bản viết ra trong các trại sáng tác của Hội NSSKVN được dàn dựng trên sân khấu rất thưa thớt với tỉ lệ bình quân hàng năm chưa đầy 1%. Điều này chứng tỏ việc mở trại chỉ thuần túy là biện pháp giải ngân chứ không phải biện pháp kích thích sáng tạo, tạo ra mối gắn kết giữa trại sáng tác và kịch mục của các đơn vị sân khấu. Nói chính xác hơn, sự tách rời này ít nhiều là biểu hiện Hội NSSKVN đã quên chức năng điều hành trong phạm vi có thể của mình.

Tôi nhớ, vào năm 2009, lần đầu tiên tôi đi dự trại sân khấu, trong buổi khai mạc và bế mạc có khá đông đại biểu của các nhà hát, đoàn kịch đến dự và theo dõi nội dung kịch bản. Kịch bản “Thầy Chu” của tôi viết tại trại này được Nhà hát Chèo Quân đội dựng thành vở diễn đoạt HCV Liên hoan nghệ thuật Chèo toàn quốc năm 2013 chính là một biểu hiện của mối liên hệ hữu cơ này. NSND – đạo diễn Lê Hùng khi đó là giám đốc của Nhà hát Kịch Việt Nam và Nhà hát Tuổi Trẻ đưa ra nguyên tắc: “Kịch bản nào được giải của Hội NSSKVN thì Nhà hát nên dựng”. Kịch bản “Tôi và nhân vật của tôi” của Hà Đình Cẩn đoạt giải A, và kịch bản “Giàn mùng tơi gẫy giập “của tôi đoạt giải B trong giải thưởng kịch bản chất lượng năm 2010 của Hội NSSKVN đều được dựng ở Nhà hát Kịch Quân đội và Nhà hát Kịch Việt Nam.

Với tư cách là một tác giả, tôi rất mong muốn tình trạng nêu trên được tái lập. Đáng buồn, gần một thập niên trôi qua, tình trạng này không còn nữa. Trại mở ra hay những cuộc hội thảo về sân khấu liên quan rất nhiều đến các đơn vị sân khấu cũng chỉ quanh đi quẩn lại là sự có mặt của các tác giả, nhà tổ chức và mấy vị tham luận, còn đại diện các nhà hát, các đoàn kịch thì không. Kịch bản chất lượng được Hội trao giải xong thì lại đút ngăn kéo tác giả, hay lưu trữ trong kho của Hội.

Nhưng, kể cả khi hai tình trạng trên được tái lập thì cũng chỉ gỡ bí cho thiểu số kịch bản hay nhà hát nào đó. Bởi cho đến nay, trại sáng tác và các đơn vị nghệ thuật vẫn là những mảng rời rã, mối liên hệ đáng có chưa được xác lập. Còn mâu thuẫn giữa số lượng 30 – 45 kịch bản được viết từ các trại sáng tác của Hội và căn bệnh thiếu kịch bản tại các nhà hát, đoàn kịch vẫn chưa giải quyết được về cơ bản nếu Hội không bộc lộ vai trò, chức năng của mình.

Để giải quyết mâu thuẫn này, theo tôi, Hội NSSKVN cần phát huy vai trò chỉ đạo và điều phối của mình. Với một quy trình từ khâu chọn kịch bản dự trại đến khâu hoàn chỉnh kịch bản qua góp ý như tôi nói ở trên nên hầu hết các kịch bản của trại do Hội NSSKVN tổ chức đã đạt yêu cầu chuyên môn, nghệ thuật. Nên chăng, sau mỗi lần mở trại, đối với những kịch bản có chất lượng được Hội khen thưởng hàng năm, Ban Sáng tác và Hội đồng nghệ thuật Hội NSSKVN cần giới thiệu các kịch bản của trại cho các đơn vị nghệ thuật trong cả nước. Nếu có đơn vị nào đó chọn dựng kịch bản từ trại sáng tác, Hội nên động viên bằng việc tài trợ (tượng trưng hoặc thực chất kinh phí) cho vở diễn đó. Tất nhiên, ngoài việc hoàn thành nhiệm vụ chính trị với địa phương, còn tùy thuộc vào gu dựng vở của từng đơn vị.

Với cách làm này, tin rằng uy tín của Hội sẽ thêm phần được nâng cao, tình trạng khan hiếm kịch bản sẽ dần dần được giải quyết và đội ngũ tác giả vốn đã hiếm hoi của sân khấu có thêm niềm vui và hứng thú sáng tạo.

Thêm một ý kiến nhỏ nữa, gần một chục năm nay, trong khi các Hội chuyên ngành khác mở trại vẫn có đủ thành phần tác giả các miền của đất nước thì Hội NSSKVN lại cá biệt lấy lý do kinh phí chia khu vực vùng miền rất bất hợp lý. Tác giả miền nào chỉ được dự trại miền đó. Hy vọng ở nhiệm kỳ này, Hội NSSKVN sẽ xóa được tình trạng phân biệt vùng miền tác giả trong các trại sáng tác của Hội.

Nguyễn Hiếu

Tags: #Kịch bản#sân khấu#Trại sáng tác