Đổi mới sân khấu cải lương thời toàn cầu hóa

Đổi mới là một quy luật của nghệ thuật, sân khấu cải lương cũng không là ngoại lệ. Theo dòng lịch sử nghệ thuật cải lương thì đổi mới sân khấu là những chu kỳ cải cách, cách tân nghệ thuật diễn ra thường xuyên để tiếp cận công chúng trong thời đại mới.

Sân khấu cải lương khi ra đời năm 1918, công chúng vô cùng hâm mộ, nhưng chỉ sau một năm đến đầu năm 1919, cải lương diễn ngôn ngữ hành động mới tả thật như thực từ các vở đề tài cuộc sống con người xã hội mới, cải lương đã đổi mới sân khấu, đổi mới nghệ thuật, không còn diễn theo lối diễn của vở “Kim Vân Kiều”. Sân khấu cải lương đổi mới trang trí mỹ thuật vẽ cảnh tả thực thay cho đồ vật, cây cảnh thật.

Về âm nhạc, năm 1921, cải lương diễn tuồng Tàu, hòa tấu nhạc Tàu, hát quảng, năm 1925 đưa đàn ghi ta phím cao, đàn violon vào dàn nhạc, năm 1926 đưa dàn nhạc phương Tây vào hòa tấu cùng nhạc cụ đờn ca tài tử cải lương. Sân khấu cải lương ngay từ khi ra đời đã không ngừng cải cách, đổi mới nghệ thuật, chạy đua văn hóa thời trang vì lớp công chúng mới. Khi nói khái niệm cải cách (Refom), đổi mới (Renew) có sự giống nhau và khác nhau, nên ở đây tác giả sử dụng khái niệm đổi mới sân khấu cải lương bởi muốn tạo ra một diện mạo sân khấu thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa vì công chúng thời đại công nghệ tin học, đời sống số.

Về khái niệm cải cách, các nghệ nhân cải lương đã làm từ xưa đến nay; về đổi mới, các nhà cách tân cải lương như Năm Châu, Tư Chơi, Trần Hữu Trang… cũng đã làm. Nghệ sĩ Năm Châu từng tuyên ngôn: “Nghệ thuật cải lương thật phải đẹp, đẹp phải thật”. Chữ “thật” theo ông diễn phải tự nhiên như người thực, nghĩa là nhân vật như thế nào thì nói đúng như thế, ca như thế và hành động diễn ra như sự thật.

Cải cách cũng có nghĩa như đổi mới, nhưng cải cách tiến hành từ từ, có lộ trình từng bước cụ thể, có thời gian hoàn thành mục tiêu cải cách. Cải cách là đổi mới cho tiến bộ phù hợp với xã hội đương thời, nhưng không đụng tới nền tảng của chế độ xã hội cũ. Đây chính là nguyên lý và quy tắc để các nhà cải cách, hay đổi mới sân khấu cải lương thực thi đổi mới nghệ thuật cải lương hiện nay, vì công chúng thời đại mới.

Cải cách nghĩa là sử dụng những biện pháp thực hiện theo yêu cầu của thực tiễn đặt ra có mục tiêu, mục đích, chương trình cụ thể phải thực hiện hoàn thành trong thời gian nhất định. Vì thế cải cách, hay đổi mới có sự giống nhau là kiểm soát thực tiễn, nhưng cải cách là điều chỉnh lại các cấu trúc chính trị, văn hóa, xã hội mang tính hệ thống được hoạch định theo lộ trình thời gian, kế hoạch cụ thể phải hoàn thành, nhưng không làm thay đổi nền tảng xã hội hiện tại, đây là nguyên lý thứ hai để đổi mới sân khấu cải lương.

Cảnh vở Chuyện trình Khau Vai (Nhà hát cải luơng Việt Nam)

Cải cách (Refom) và đổi mới (Renew) là hai khái niệm có sự giống nhau và khác nhau: Cải cách là làm cho tiến bộ hơn để phù hợp với hiện tại; đổi mới là sự chủ động của chủ thể đổi mới bất ngờ, đột biến để phù hợp, thích nghi kịp thời môi trường mới, còn cải cách là một quá trình làm cho nó tiến bộ để tồn tại trong môi trường hiện tại. Vì thế đổi mới là sự vận động của tự nhiên và xã hội để tồn tại trong môi trường đương thời. Từ ý nghĩa của hai khái niệm cải cách và đổi mới, tôi nhận thấy có hai quy tắc để đổi mới sân khấu cải lương:

– Quy tắc thứ nhất: Cải cách làm cho nghệ thuật cải lương tiến bộ, nhưng không phá bỏ, đụng đến nền tảng bản chất của nghệ thuật cải lương.

– Quy tắc thứ hai: Điều chỉnh lại hệ thống cấu trúc nghệ thuật của sân khấu cải lương để đáp ứng nhu cầu khán giả trong thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa, quốc tế hóa hiện nay.

Vào cuối năm 2018, giới cải lương mở cuộc hội thảo nhân kỷ niệm 100 năm, một phần vì đang mất công chúng trầm trọng, nên mở cuộc hội thảo toàn quốc để tìm giải pháp phát triển nghệ thuật cải lương trong thời kỳ mới. Cuộc hội thào có nhiều người nghiên cứu lý luận và thực hành sáng tạo sân khấu cải lương đã đề xuất các giải pháp để phát triển sân khấu cải lương.

Hội thảo có nhiều ý kiến đưa ra các giải pháp nhưng còn thiếu cụ thể, nếu nói như các nhà “miệt vườn Nam Bộ gieo trồng cải lương” kinh nghiệm lâu năm thì cải lương cải cách theo đờn ca tài tử sẽ không có gì mới như đã dẫn ở phần trên, bởi thời kỳ hội nhập, cải lương cần nhiều đối tượng người xem. Vì thế, tại cuộc hội thảo, hầu hết các ý kiến cho rằng phải đổi mới sân khấu cải lương.

Vậy đổi mới sân khấu cải lương là chính xác, nhưng đổi mới là khái niệm chung chung, nói như các nhà lý luận xuông thì những bác miệt vườn cải lương Nam Bộ sẽ đổi mới theo hướng nào, bằng phương pháp nào để cải lương đáp ứng người xem thời cả trái đất chỉ là “một góc sân khấu”. Muốn có phương pháp đổi mới sân khấu cải lương phải dựa vào hai quy tắc bất biến như đã nêu ở phần trên: đổi mới hệ thống cấu trúc nghệ thuật sân khấu cải lương, nhưng không đụng đến nền tảng, bản chất của nghệ thuật cải lương, đây là hai quy tắc làm phương thức đổi mới sân khấu và cấu trúc cơ chế nghệ thuật cải lương trong thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa.

Chỉ cần dạo qua các rạp hát cải lương ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh sẽ biết thực trạng sân khấu cải lương như thế nào? Thứ nhất, nhiều vở cũ diễn lại; thứ hai, diễn cải lương tạp kỹ, cải lương ngôn tình, cải lương đờn ca tài tử… Dù đại dịch Covid-19 là một tổn thất nặng nề cho ngành nghệ thuật vì đánh mất thói quen đến nhà hát của công chúng, nhưng sân khấu cải lương vẫn khởi động trở lại.

Năm 2020, sân khấu cải lương ở TP. HCM vẫn đỏ đèn ở một số đơn vị nghệ thuật: Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang diễn các vở: “Mảnh đất lắm người nhiều ma”, “Tướng cướp Bạch Hải Đường”, “Bỉ vỏ”, “Nàng Xê Đa”, “Nàng Kiều”… Cải lương Tuồng cổ Huỳnh Long có vở “Mai trắng se duyên”, Nhà hát Truyền hình Thành phố có chương trình Vầng trăng cổ nhạc, Sân khấu Linh Chi có vở “Ngũ hổ bình Tây”, Sân khấu Sen Việt có vở “Nhật thực”, cải lương mini của Nguyễn Đạt, cải lương Vũ Linh… tổ chức nhiều hình thức biểu diễn mang đến cho công chúng một không khí nghệ thuật cải lương truyền thống và nghệ thuật của thời công nghệ.

Năm 2021, Cải lương Huỳnh Long có vở “Tứ tử đậu đăng khoa”, các nhà hát, đoàn cải lương tư nhân, kịch nói, ca nhạc, múa rối, xiếc trong Thành phố khởi diễn trở lại, nhiều nhà hát bán vé được 2/3 rạp, mọi người coi đây là tín hiệu tích cực của sân khấu nghệ thuật TP. HCM. Tại Hà Nội, Nhà hát Cải lương Việt Nam diễn các vở: “Thầy Ba Đợi”, “Ni sư Hương Tràng”, “Chuyện tình Khau Vai”, “Vua Phật”… Nhà hát Cải lương Hà Nội diễn các vở: “Duyên kiếp Bạch Trà”, “Tiếng quê hương”, “Giọt đắng ân tình”, các chương trình ca múa nhạc, tất cả đều bán vé doanh thu tại chỗ, diễn tại rạp Chuông Vàng, diễn điền dã các khu văn hóa Bắc Ninh, Từ Sơn, Đình Bảng…

Các đơn vị cải lương trong Nam, ngoài Bắc có nhiều hình thức biểu diễn phong phú, đây là một cách đổi mới phương thức hoạt động cải lương để tìm đến người xem. Dù Nhà hát Cải lương Hà Nội “đá lộn sân”, hay “lấn sân” thì họ đã sáng tạo để cải lương tồn tại. Thực tiễn đời sống nghệ thuật thời hội nhập là người diễn viên phải đa tài, không phải chỉ biết một nghề, mà phải đa nghề, nghề nào cũng chuyên nghiệp, các nghệ sĩ Britney Spears, Zennifer Loper, Madonna… đều rất chuyên nghiệp trong các hình thức nghệ thuật khác, ngoài hát, họ còn diễn kịch Broadway, nhảy, múa balle, làm diễn viên phim. Thời toàn cầu hóa đòi hỏi nghệ thuật là đỉnh cao đa nghệ.

Đổi mới sân khấu cải lương phải dựa vào nhu cầu công chúng thời toàn cầu hóa, trong nghệ thuật thì sân khấu là không gian nghệ thuật luôn gắn với sự phát triển khoa học kỹ thuật công nghệ và số hóa hiện nay. Vì thế cải lương cần đổi mới sân khấu trong hệ thống cấu trúc nghệ thuật cải lương gồm năm thành tố: kịch bản, ngôn ngữ diễn viên, âm nhạc, không gian sân khấu, công chúng.

Về sân khấu là không gian nghệ thuật: Không gian nghệ thuật thời công nghệ rất đẹp, rất đơn giản nhưng cá nhân không thể lo nổi bởi kinh phí trang bị kỹ thuật công nghệ mã hóa nghệ thuật số. Những nguồn lực kinh phí khoản chi trang bị kỹ thuật cho không gian nghệ thuật, do các tỉnh, thành phố đầu tư giúp nhà hát có sàn diễn mới chuyên nghiệp. Phương thức huy động vốn cần có: Nhà nước, các doanh nghiệp tư nhân, các Mạnh thường quân tài trợ, các cá nhân bầu chủ nhà hát tự đầu tư, nếu bóng đá làm được thì nghệ thuật cần học tập để tự chủ mạnh và chuyên nghiệp hóa.

Diễn viên cần không gian sân khấu thoáng rộng, đầu tư trang bị kỹ thuật công nghệ số, đó là dàn đèn chiếu sáng công nghệ, dàn âm thanh sân khấu công nghệ với máy vi tính các loại ánh sáng hiện thực ảo, hình ảnh 4-5D… Âm thanh vòm, dàn âm thanh Virtilal Surrou cho sân khấu rạp hát, sân khấu ngoài trời với bộ dàn âm thanh Line Array Alto… Đó là phương pháp đổi mới cơ bản về sàn diễn sân khấu nghệ thuật cải lương thời khoa học công nghệ, đời sống số.

Về cấu trúc nghệ thuật cải lương, đổi mới hệ thống ngôn ngữ nhiều loại hình nghệ thuật phối hợp trong các thành phần nghệ thuật cải lương:

Nghệ thuật ca: trước đây, các nghệ sĩ không ngừng cải cách ca cải lương như cải cách bài Tứ đại oán, đổi mới bài Vọng cổ từ nhịp 8 đến nhịp 16, nhịp 32, nhịp 64, ca chắp điệu, ca tân cổ giao duyên, ca nối nhịp… Bây giờ đổi mới theo phương pháp nào?

Các diễn viên, nghệ sĩ sáng tạo đổi các bài ca, làn điệu cải lương trong từng vở diễn cụ thể, cải cách và đổi mới ca, hát cải lương:

Về ca, ca làn điệu, ca bài bản cải lương truyền thống trên nền tảng làn điệu cổ nhưng đổi mới: không ca nguyên bài bản, ca theo tâm trạng, tính cách nhân vật, ca các mảnh vỡ sắp đặt âm thanh mang cảm xúc tâm trạng, tâm lý tình cảm nhân vật, có điệu lý, bài hò, kết hợp đọc rap, hát rock, hip hop, pop, EDM, nhạc techno houce… Cần đặc biệt quan tâm đưa nhạc EDM, nhạc R&B, nhạc tropical houce vào khi ca thấy phù hợp. Hãy làm những thử nghiệm trước công chúng, rồi đổi mới tiếp theo dựa vào nguyên lý thứ nhất: Giữ nguyên bản chất làn điệu, bài bản truyền thống cải lương, không đánh mất bản chất giai điệu các điệu lý, bài bản, làn điệu cải lương truyền thống.

Bài vọng cổ đổi mới, ca không theo câu mà theo cảm xúc nghệ thuật sắp đặt những mảnh vỡ âm thanh mang tính đối thoại, độc thoại, đối đáp song song, đa điệu, biểu hiện âm thanh, kết nối theo tâm trạng lời ca của nhân vật với các trào lưu ca nhạc đương đại – nâng cao tốc độ, nâng cao kỹ thuật luồn hơi, lấy hơi, nhả chữ, đưa hơi mang tinh thần dân tộc đương đại, nhằm vào tâm lý khán giả trẻ, vì họ là chủ nhân của nghệ thuật trong đó có cải lương, cần nuôi dưỡng, đào tạo thành các fan cải lương. Quy tắc chung: đổi mới hệ thống kỹ thuật ca làn điệu, bài bản, ca vọng cổ, nhưng không phá vỡ, đánh mất bản sắc bài vọng cổ cải lương.

Về âm nhạc cải lương, không sáng tác nhạc nền, nhạc mô tả, nhạc mô phỏng, nhạc tả thực, nhạc chân dung… mà sắp đặt những mảnh vỡ cảm xúc âm thanh khí nhạc biểu cảm cảm xúc diễn tả độc lập bằng các loại chất liệu âm thanh khai thác trong tự nhiên, âm thanh giai điệu các dân tộc, các vùng miền phù hợp hoàn cảnh tâm lý nhân vật và tình huống sân khấu cải lương cần có…

Âm nhạc không nói ra mà để khán giả cùng diễn viên theo dõi hoàn thiện tâm lý, tình cảm nhân vật và tình huống cảm xúc trên sân khấu cải lương. Đổi mới đồng bộ với các hình thức hệ thống cấu trúc nghệ thuật cải lương, còn nghệ thuật ca và diễn của diễn viên, âm nhạc là những thành tố nghệ thuật mang tính định hình, quyết định sự tồn tại, phát triển sân khấu nghệ thuật cải lương.

Về nghệ thuật diễn, các nghệ sĩ cải lương như cố nghệ sĩ Phùng Há, Năm Châu, Tư Chơi, Kim Cúc, Năm Phỉ, Út Trà Ôn, Thanh Nga…, thế hệ sau như Bạch Tuyết, Thanh Kim Huệ, Thanh Tuấn… luôn cải cách nghệ thuật ca diễn cải lương theo tiến bộ để đáp ứng công chúng. Các nghệ sĩ đó thực sự là những đỉnh cao khó ai có thể vượt qua, nhưng mỗi thời đại sẽ sinh ra một thế hệ nghệ thuật do công chúng tạo nên, vì thế đổi mới nghệ thuật diễn dựa vào nguyên lý, quy tắc nghệ thuật diễn viên biểu diễn cải lương, đặc trưng ngôn ngữ biểu diễn của diễn viên là: Ca và bộ.

Ca là ca theo tâm trạng, tình huống, tâm lý, hoàn cảnh của nhân vật; bộ là ca đến đâu ra điệu bộ minh họa đến đấy, theo lời ca mà diễn ra bộ. Mỗi thời đại có lối sống, văn hóa khác nhau, văn hóa thời công nghệ có lối sống: Tốc độ, thông tin ngắn, nhà ở công nghệ, nhà ở thông minh, đường cao tốc…, con người gắn với công nghệ, điện thoại thông minh… Vậy nghệ thuật diễn cải lương phải đổi mới bằng phương thức khoa học công nghệ mã hóa thông tin nghệ thuật biểu diễn theo công nghệ cùng sân khấu công nghệ. Nghệ thuật diễn ấy là: ngôn ngữ biểu cảm cảm xúc bằng những động tác thông tin ký hiệu học, khắc họa cảm xúc mạnh, ấn tượng…

Đây là những động tác diễn, động tác vũ đạo mới của nghệ thuật đương đại, hay là nghệ thuật mã hóa ngôn ngữ ký hiệu học. Muốn đổi mới toàn bộ hệ thống cấu trúc nghệ thuật cải lương cần nhà biên kịch cải lương thế hệ mới, không phải biên kịch hiện đại mà là biên kịch đương đại, cần đạo diễn vũ công vũ đạo cải lương thế hệ mới…

Muốn đổi mới sân khấu, đổi mới nghệ thuật cải lương cần đào tạo, hoặc mời đạo diễn nghệ thuật đương đại tham gia dựng múa, diễn ngôn ngữ hành động cải lương đương đại… Đổi mới sân khấu nghệ thuật cải lương là đổi mới hệ thống cấu trúc nghệ thuật cải lương với 5 thành tố để đáp ứng khán giả: cải lương truyền thống, khán giả trẻ, khán giả khách quốc tế. Sau đây là giải pháp và những kiến nghị:

GIẢI PHÁP:

– Muốn níu kéo khán giả đến xem cải lương đông hơn, doanh thu tồn tại bền vững, cần đội ngũ marketing chuyên nghiệp thường xuyên kết nối công nghệ quảng bá thương hiệu cải lương Việt Nam trên toàn cầu.

– Kết nối cải lương với văn hóa du lịch, tăng nguồn thu thường xuyên và giới thiệu văn hóa du lịch nghệ thuật cải lương.

– Diễn ba loại cải lương: cải lương tuồng cổ, cải lương truyền thống và cải lương đổi mới. Đưa cải lương vào học đường, nhưng không bắt học sinh học ca, học hát, học diễn các vai cải lương… mà bằng phương pháp giải trí: chơi mà học để các em hiểu biết và thích xem cải lương.

KIẾN NGHỊ:

– Sửa đổi chính sách chế độ tài khóa trong văn hóa nghệ thuật vì thù lao, nhuận bút, bồi dưỡng nghệ sĩ, diễn viên quá thấp so với tăng trưởng hàng hóa thị trường.

– Minh bạch tài chính công khai, tránh tình trạng thanh toán các đề tài cấp bộ, hội nghị, hội thảo lập chứng từ giả để hợp thức trong thanh toán, đây là một thói xấu lâu nay nhiều người và cả tác giả phải làm để hợp thức thanh toán đề tài. Hãy khoán một khoản kinh phí mua đứt sản phẩm nghệ thuật hơn là bắt giải trình thanh toán giả tạo…

Trên đây là mấy gợi ý về đổi mới nghệ thuật cải lương, mong các nhà quản lý văn hóa, sáng tạo nghệ thuật quan tâm thử nghiệm để phát triển sân khấu cải lương có công chúng đông trên toàn cầu, doanh thu cao trong kỷ nguyên khoa học công nghệ để giao lưu nghệ thuật đa dạng văn hóa, mang bản sắc dân tộc và quốc tế.

Tuấn Giang

Tags: #Nhà hát cải lương Hà Nội#Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang#Nhà hát cải lương VN