Cơ hội đa dạng hóa cách thức biểu diễn “Antigone” trên sân khấu

“Antigone” là tên một vở kịch của Sophokles (thế kỷ thứ 5 TCN). Sophokles là nhà soạn kịch nổi tiếng nhất thủ đô Athen. Từ gần 2500 năm nay, tác phẩm “Antigone” của ông đã truyền cảm hứng tới những người làm văn hóa và nghệ thuật, cả phương Tây lẫn phương Đông, trong việc suy ngẫm về bản tính của con người và vị trí của họ trong xã hội. Một khoảng thời gian rất dài từ khi vở kịch xuất hiện. Nhưng thật ngạc nhiên là nhiều khía cạnh của vở kịch này vẫn còn đáng để người ta suy ngẫm ngay cả trong xã hội Việt Nam đương đại.

Nàng “Antigone” vừa tương tự với “Nàng Kiều” – đồng thời cũng hoàn toàn khác biệt. Giống như Kiều, Antigone xuất thân trong một gia đình tốt, vì lý do đạo đức, nàng đã đưa ra một quyết định cao cả và bị cơ cấu quyền lực và môi trường bạo lực xung quanh xô đẩy. Thái độ của nàng là tấm gương, đồng thời cũng là sự cảnh báo cho chúng ta. Chẳng hạn, có những sự tương đồng giữa Antigone với những nữ anh hùng trong lịch sử. Một hình tượng nhân vật nữ mạnh mẽ, đứng ra gánh vác việc mà nàng cho rằng cần phải làm ở thời điểm khủng hoảng, cùng với những quan niệm về tôn giáo, nghiệp quả, cũng như những suy tư về chuyện thế nào là một cuộc đời đúng đắn trong lẽ công bằng và phẩm giá.

Vở kịch “Antigone” đề cập tới lòng trung thành đối với gia đình và nhà nước, về phẩm giá của con người và sự gắn kết xã hội, về sự diễn tiến của lịch sử cũng như ý nghĩa của mỗi cá nhân trong xã hội. Hay là tất cả đều được định đoạt trước bởi số phận.

 Nhà hát Tuổi Trẻ lên kế hoạch công diễn vở kịch  “Antigone” trong năm 2022 – cả trên sân khấu lẫn trực tuyến. Viện Goethe cũng đã mời các nghệ sĩ sáng tạo Việt Nam nghiên cứu tác phẩm này trong bối cảnh Việt Nam, thông qua một hội nghị chuyên đề và nhiều cách tiếp cận nghệ thuật khác nhau đối với hình tượng nhân vật nữ vĩ đại này.

Một số hội thảo chuyên đề về tác phẩm “Antigone” đã quy tụ các đạo diễn, diễn viên, nhà soạn nhạc, nhà thiết kế sân khấu, họa sĩ minh họa, nghệ sĩ video, biên kịch, dịch giả, nhà ngữ văn, nhà khoa học xã hội cùng một số bài thuyết trình và thảo luận đã chứng minh rằng có nhiều cách để tạo ra Antigone trong thời đại của chúng ta.

Hội thảo đã chỉ ra một số phương pháp tiếp cận khả dĩ trong việc diễn giải số phận nàng Antigone. Từ lịch sử văn hóa Việt Nam có những nhân vật, sự tích nào tương tự với Antigone? Vai trò và hình ảnh của người phụ nữ được truyền tải trong “Antigone” như thế nào? “Antigone” khác với “Truyện Kiều” ở điểm nào? Tại sao  Antigone lại phải chết? Những chủ đề khác nào ẩn trong tác phẩm văn chương thế giới này có thể được giải mã trong bối cảnh hiện tại?

Các chuyên gia cũng xem xét những vở “Antigone” được dàn dựng gần đây trên cả sân khấu Việt Nam lẫn sân khấu Đức và xem chúng được thể hiện dưới hình thức nghệ thuật gì hoặc những khuynh hướng mỹ học mà chúng có thể theo đuổi trong tương lai. Hội thảo cũng mời thêm người trình bày và chia sẻ ý tưởng từ Đức, Thụy Sỹ và Áo theo hình thức online. Ống kính vạn hoa chứa đầy những ý tưởng và hình thức này gợi hứng cho cuộc thảo luận của các đạo diễn tham gia. Thông qua những thảo luận về vở “Antigone”, các chuyên gia muốn nói về tương lai của sân khấu. Nó có thể liên quan tới sự chú ý của khán giả, đến những kỹ thuật trong sân khấu hộp đen, đến mối quan hệ giữa trải nghiệm diễn xuất sân khấu thực sự với sự hiện diện của sân khấu trên internet, và rất nhiều vấn đề khác nữa.

Những đạo diễn sân khấu phản ứng thế nào trước việc đóng cửa nhà hát trong thời đại dịch? Đạo diễn Gottfried Joachim Goller đã tự đặt ra nhiệm vụ trả lời câu hỏi ấy và dàn dựng phần mở đầu của “Antigone” và “Ismene” như một cuộc gọi video với các mô-típ đối lập giữa nội cảnh và ngoại cảnh. “Góc máy nhìn vào máy quay” vừa là kết quả của sắp đặt đó, vừa được sử dụng có chủ đích để tác phẩm không trở nên quá điện ảnh. Cảm quan trực tiếp của người xem với tác phẩm nảy sinh cả từ sự phức tạp của văn bản, phần lớn dựa trên bản dịch của Friedrich Hölderlin.  Các diễn viên cũng tùy cơ ứng biến ở một số điểm. Về cơ bản, hai nhân vật đều mang tính đương đại và Ismene cũng phát triển một quan điểm rất hiện đại. Hai hình tượng nhân vật được xây dựng với các đối số tương đương nhau.

Với sự biến đổi đa dang đó, Viện Goethe kêu gọi các buổi biểu diễn dựa trên vở kịch “Antigone” của Sophocles với kinh phí hỗ trợ 200 triệu VNĐ cho mỗi dự án. 08 trình diễn (sân khấu, nhạc, kịch…) sẽ được duyệt và thực hiện từ giữa tháng 10 đến cuối tháng 11 năm 2021.

Phúc Minh

Tags: #kịch nước ngoài#sân khấu